پروفسور زینب عثمان
محقق در زمینه مواد زیستی پایدار و مدیر کل سابق مرکز ملی تحقیقات، سودان
قرار بود اولین انتشار بین‌المللی یکی از دانشجویان کارشناسی ارشد من باشد.
پس از ماه‌ها کار طولانی در آزمایشگاه، گروه تحقیقاتی ما با موفقیت پنل‌های کامپوزیتی سازگار با محیط زیست را برای صنعت مبلمان با استفاده از گونه‌های درخت سودانیِ کم‌استفاده توسعه داده بود. ما همچنین ترکیبات فنلی طبیعی را از پوست این درختان استخراج کرده بودیم تا یک افزودنی زیستی تولید کنیم که انتشار فرمالدئید از چسب‌های چوب معمولی را کاهش می‌دهد. این پروژه نشان داد که چگونه می‌توان منابع جنگلی محلی را به مواد ایمن‌تر و پایدارتر تبدیل کرد و در عین حال از گونه‌های نادیده گرفته شده ارزش افزوده ایجاد کرد.
ما به نتایج افتخار می‌کردیم. مهم‌تر از آن، هیجان‌زده بودیم که این اولین انتشار بین‌المللی برای یک محقق جوان با استعداد در آغاز دوران علمی‌اش خواهد بود.
وقتی دست‌نوشته را به یک مجله بین‌المللی تخصصی ارسال کردیم، انتظار نقد علمی، نظرات داوران و شاید درخواست تجدیدنظر داشتیم. در عوض، به ما اطلاع داده شد که چون سودان در آن زمان مشمول تحریم‌های ایالات متحده بود، ناشر نمی‌توانست مقالات ارسالی از مؤسسات سودانی را بررسی کند.
اگرچه این تحریم‌ها از سوی ایالات متحده اعمال می‌شدند، اما تأثیر آنها بسیار فراتر از ایالات متحده بود. بسیاری از ناشران علمی به عنوان سازمان‌های چندملیتی فعالیت می‌کردند و سیاست‌های انطباق با تحریم‌ها را در تمام عملیات بین‌المللی خود اجرا می‌کردند.
این مقاله سرانجام در یک مجله منطقه‌ای با داوری همتا منتشر شد و ما از اینکه این تحقیق جایگاه علمی پیدا کرد، سپاسگزار بودیم. با این حال، من اغلب از خود پرسیده‌ام که اگر اولین انتشار مقاله آن محقق جوان به جامعه علمی بین‌المللی گسترده‌تر می‌رسید، حرفه او چقدر متفاوت آغاز می‌شد.
آن تجربه به من آموخت که بزرگترین هزینه انزوای علمی همیشه با مقالاتی که رد می‌شوند سنجیده نمی‌شود، بلکه با فرصت‌هایی سنجیده می‌شود که هرگز داده نمی‌شوند.
میراث علمی سودان به بیش از صد سال پیش برمی‌گردد. تحقیقات کشاورزی سازمان‌یافته در سال ۱۹۰۲ آغاز شد و به دنبال آن آزمایشگاه‌های تحقیقات گرمسیری ولکام در سال ۱۹۰۵ تأسیس شدند. تحقیقات پزشکی در دانشگاه خارطوم و ایجاد مرکز ملی تحقیقات در سال ۱۹۷۰، پایه‌های علمی کشور را بیش از پیش تقویت کرد. در سال ۱۹۹۱، شورای ملی تحقیقات بازسازی و به عنوان ... مرکز ملی تحقیقات (NCR)که همچنان به عنوان موسسه تحقیقاتی ملی اصلی سودان فعالیت می‌کند.
سودان برای دهه‌ها، مؤسسات تحقیقاتی معتبری را تأسیس کرد و نسل‌هایی از دانشمندان بسیار ماهر را تربیت نمود. تا اواخر دهه ۱۹۸۰، شورای ملی تحقیقات، حمایت شرکای بین‌المللی در اروپا و آمریکای شمالی را به خود جلب کرد و محققان سودانی در پیشرفت‌های کشاورزی، پزشکی، مهندسی و علوم طبیعی نقش داشتند.
تغییرات سیاسی سال ۱۹۸۹ و تحریم‌های ایالات متحده که در سال ۱۹۹۵ اعمال شد، این مسیر را تغییر داد. ایالات متحده در سال ۱۹۹۳ سودان را به عنوان حامی تروریسم دولتی معرفی کرد و به حمایت ادعایی دولت سودان از سازمان‌های تروریستی بین‌المللی اشاره کرد. در سال ۱۹۹۷، ایالات متحده تحریم‌های اقتصادی جامعی را از طریق ... اعمال کرد. فرمان اجرایی 13067با استناد به نگرانی‌ها در مورد تروریسم، امنیت منطقه‌ای و نقض حقوق بشر. عواقب آن بسیار فراتر از اقتصاد بود. تحقیقات علمی به طور فزاینده‌ای از جامعه بین‌المللی منزوی شد.
درس 1: برتری علمی نه تنها به محققان بااستعداد و آزمایشگاه‌های مجهز، بلکه به دسترسی به اکوسیستم علمی جهانی نیز بستگی دارد.
وبلاگ
وبلاگ
من پس از اتمام دکترای علوم و فناوری صنعتی در دانشگاه لورن فرانسه و یک دوره فوق دکترا در دانشکده شیمی پلیمر، دانشگاه ویتواترزرند در آفریقای جنوبی در سال ۲۰۰۶ به سودان بازگشتم. با توجه به کار در محیط‌های تحقیقاتی مرتبط بین‌المللی، به همکاری فرامرزی و انتشار مقالات در مجلات معتبر بین‌المللی عادت کرده بودم.
در سال ۲۰۱۰، با اشتیاق فراوان و عزم راسخ برای تقویت تحقیقات علمی در سودان، مدیر موسسه تحقیقات فناوری، NCR، شدم. وزارت دارایی سخاوتمندانه از نوسازی آزمایشگاه‌های ما حمایت کرد. بودجه برای خرید تجهیزات علمی پیشرفته در دسترس بود، اما تهیه این ابزارها به یک چالش غیرمنتظره تبدیل شد. بسیاری از تأمین‌کنندگان بین‌المللی به دلیل تحریم‌ها از فروش تجهیزات آزمایشگاهی یا اجزای ضروری به مؤسسات سودانی خودداری کردند. اگرچه این اقدامات در درجه اول متوجه دولت سودان بود، اما اجرای آنها توسط شرکت‌های چندملیتی اغلب به عملیات تجاری گسترده‌تر نیز گسترش می‌یافت. شرکت‌ها سیاست‌های سختگیرانه‌ای برای رعایت تحریم‌ها در سراسر شبکه‌های جهانی خود اتخاذ کردند، به این معنی که محققان سودانی حتی هنگام تعامل با تأمین‌کنندگان و مؤسسات خارج از ایالات متحده با موانعی روبرو بودند. این چالش‌ها نه تنها دسترسی به تجهیزات علمی و مواد تحقیقاتی، بلکه مشارکت گسترده‌تر در سیستم علمی بین‌المللی، از جمله فرصت‌های انتشار و همکاری را نیز تحت تأثیر قرار می‌داد. در برخی موارد، شرکت‌های کشورهای همسایه نیز قادر به تأمین مواد ضروری نبودند زیرا آنها شرکت‌های تابعه، توزیع‌کننده یا شرکای شرکت‌های چندملیتی بودند که ملزم به رعایت این محدودیت‌ها بودند.
این موانع فزاینده به انزوای روزافزون دانشمندان سودانی از جامعه تحقیقاتی جهانی منجر شد و فرصت‌های همکاری بین‌المللی، دسترسی به منابع علمی و توانایی انجام تحقیقات در سطح مورد نیاز برای رقابت جهانی را محدود کرد.
تأثیر انزوا همچنین در فرصت‌های از دست رفته برای تقویت ظرفیت تحقیقاتی منعکس شد. به عنوان مثال، ما نتوانستیم از برخی ابتکارات علمی بین‌المللی، از جمله فرصت‌های مربوط به ایجاد و پشتیبانی از تأسیسات آزمایشگاهی پیشرفته، به طور کامل بهره‌مند شویم. این فرصت‌های از دست رفته چیزی بیش از از دست دادن تجهیزات یا زیرساخت‌ها بود؛ آنها توانایی محققان را برای توسعه مهارت‌های جدید، ایجاد شبکه‌ها و مشارکت کامل در جامعه علمی جهانی محدود کردند.
پس از ماه‌ها تلاش ناموفق، با اکراه به سراغ تأمین‌کنندگان جایگزین رفتم. این تأخیرها پروژه‌های تحقیقاتی را به تعویق انداخت و دانشجویان کارشناسی ارشد من را مجبور کرد تحصیلات خود را بیش از یک سال تمدید کنند.
در نهایت، آزمایشگاه‌های ما عملیاتی شدند و محققان ما آثاری با کیفیت علمی بالا تولید کردند.
ما فکر می‌کردیم که بخش دشوار ماجرا تمام شده است. در واقع، تازه شروع شده بود.
انتشار به مانع دیگری تبدیل شد.
برای بسیاری از محققان، یک مقاله پذیرفته‌شده چیزی فراتر از یک خط دیگر در رزومه است. این به رسمیت شناختن سال‌ها کار سخت است که به پیشرفت دانش کمک کرده است. من اغلب سال‌های حضورم در آفریقای جنوبی را به یاد می‌آوردم، جایی که همکاران هر انتشار جدید را با هم جشن می‌گرفتند.
در سودان، من شاهد بودم که محققان ماه‌ها، گاهی سال‌ها، را صرف تولید علم عالی می‌کردند، اما در نهایت متوجه شدند که به اشتراک گذاشتن آن با جامعه بین‌المللی می‌تواند بسیار دشوارتر از انجام خود تحقیق باشد. اغلب به زمان صرف شده، مواد شیمیایی کمیاب آزمایشگاهی، بودجه عمومی، فداکاری دانشجویان و ساعت‌های بی‌شماری که در آزمایشگاه صرف شده بود، فکر می‌کردم. ضرر واقعی فقط یک نسخه خطی منتشر نشده نبود، بلکه از دست دادن نامرئی فرصت‌های علمی بود.
دیده شدن علمی به چیزی بیش از انتشارات مجلات بستگی دارد. حضور قوی در وب به محققان این امکان را می‌دهد که آثار خود را به اشتراک بگذارند، همکاری ایجاد کنند و ظرفیت علمی خود را به جهان نشان دهند. با این حال، حتی این شکل اولیه از دیده شدن نیز اغلب دور از دسترس ما بود. در طول سال‌های حضورم در مرکز ملی تحقیقات، تلاش‌های مکرر برای ایجاد یک وب‌سایت رسمی برای مرکز و مؤسسات تحقیقاتی آن ناموفق بود زیرا دسترسی به میزبانی وب ضروری و خدمات دیجیتال مرتبط تحت تحریم‌های ایالات متحده مسدود شده بود. در نتیجه، بسیاری از کارهای علمی سودان تا حد زیادی برای جامعه تحقیقاتی بین‌المللی نامرئی باقی ماند و فرصت‌های همکاری، شناخت و تبادل دانش را محدود کرد.
درس 2: انزوای علمی فراتر از انتشار مقالات علمی است. این انزوا باعث کاهش دیده شدن، تضعیف همکاری‌های بین‌المللی، دلسرد شدن نسل بعدی محققان و در نهایت کند شدن نوآوری علمی می‌شود.
وقتی به رهبری پژوهشی رسیدم، ابتدا به عنوان مدیر مؤسسه خودم و بعداً به عنوان مدیرکل مرکز ملی تحقیقات، کم‌کم متوجه شدم که این یک تجربه‌ی منحصر به فرد نیست. بلکه یک چالش سیستماتیک است که بسیاری از گروه‌های تحقیقاتی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
یکی از عواقب آن مرا عمیقاً نگران کرد: محققان بااستعداد به طور فزاینده‌ای به مجلات جعلی روی می‌آوردند، زیرا دسترسی به مسیرهای انتشار قانونی دشوار شده بود. وقتی دانشمندان جوان با افتخار به دفتر من می‌آمدند و اعلام می‌کردند که مقالاتشان پذیرفته شده است، اغلب مردد بودم که آیا به آنها تبریک بگویم یا از شرایطی که گزینه‌های بسیار کمی برایشان باقی گذاشته بود، ناراحت شوم.
این وضعیت مرا بر آن داشت تا جلسات آموزشی در مورد اخلاق نشر و مجلات جعلی برگزار کنم، که این جلسات را از موسسه خودم شروع کردم و بعداً این فعالیت‌ها را در سراسر مرکز ملی تحقیقات گسترش دادم.
مشکل هرگز فقدان توانایی علمی نبود. بلکه گسست فزاینده بین محققان توانمند و سیستم نشر علمی بین‌المللی بود.
درس 3: انتشار غیرقانونی مقالات علمی همیشه نتیجه تصمیمات ضعیف محققان به صورت انفرادی نیست، بلکه گاهی اوقات نشان‌دهنده موانع ساختاری عمیق‌تری در اکوسیستم تحقیقات جهانی است.
اگر انزوا بخشی از مشکل بود، همکاری باید بخشی از راه حل می‌شد.
من محققان را تشویق کردم که در صورت وجود فرصت، مشارکت‌های بین‌المللی ایجاد کنند، پروژه‌های تحقیقاتی مشترک راه‌اندازی کنند و با همکاران خارج از کشور به انتشار آثار خود بپردازند. ما همچنین از طریق ... از جامعه علمی سودانی‌ها بسیار بهره‌مند شدیم. ابتکارات سازمان ملل متحد مانند TOKTENکه به ارتباط مجدد محققان سودانی با جامعه علمی جهانی کمک کرد و تحقیقات سودانی را در کنفرانس‌های بین‌المللی، از جمله در ایالات متحده، ارتقا داد.
ما همچنین از برنامه‌های تحرک مشترک مانند موارد زیر بهره بردیم NAPATA، با حمایت مالی مشترک وزارت آموزش عالی سودان و Campus Franceاین امر به ما امکان تبادل محققان و دانشجویان تحصیلات تکمیلی بین سودان و فرانسه را داد. فراتر از آشنایی فنی، این بازدیدها تأثیر روانشناختی حیاتی داشت: مشاهده اینکه آزمایشگاه‌های کشورشان از تجهیزاتی مشابه با تأسیسات برتر فرانسه استفاده می‌کنند، به محققان جوان ما کمک کرد تا احساس «عقب‌ماندگی از دنیا» را از خود دور کنند و انزوا را با اعتماد به نفس حرفه‌ای واقعی جایگزین کنند.
ارتباطات مردمی و بین محققان نیز به همان اندازه دگرگون‌کننده بود. وقتی در کنفرانسی در اروپا با یک دانشمند آمریکایی ملاقات کردم، او اعتراف کرد که اگرچه نمی‌تواند بورسیه‌های تحصیلی در ایالات متحده را تأمین کند، اما روابط قوی با چندین دانشگاه چینی دارد. همان گفتگوی صمیمانه و بی‌پرده، زمینه‌ساز همکاری با مؤسسات برجسته چینی شد و به من اجازه داد هفت دانشجوی دکترا را برای تحقیقات پیشرفته به همراه یک تکنسین آزمایشگاه برای دریافت آموزش‌های تخصصی اعزام کنم.
همکاری‌های بین‌المللی خودم بعداً نشان داد که این مشارکت‌ها چقدر می‌توانند دگرگون‌کننده باشند. این همکاری‌ها درهایی را به روی شبکه‌های جدید گشودند، دیده شدن را بهبود بخشیدند، کیفیت تحقیقات را تقویت کردند و فرصت‌هایی را ایجاد کردند که در غیر این صورت دور از دسترس می‌ماندند.
درس 4: همکاری بین‌المللی به چیزی فراتر از یک فعالیت دانشگاهی تبدیل شد. به یک شریان حیاتی تبدیل شد. دانش سودان را به عرصه جهانی آورد و در عین حال مسیرهای حیاتی بین‌المللی را برای دانشمندان ما گشود. این مشارکت‌ها با بازگرداندن اعتماد و دیده شدن، انزوای جغرافیایی را به مشارکت فعال جهانی تبدیل کردند.
اگرچه این مقاله ریشه در تجربه سودان دارد، اما من معتقدم پیام آن بسیار فراتر از این‌هاست.
امروزه، درگیری‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی، محدودیت‌های اقتصادی و سایر بحران‌های جهانی همچنان بر محققان در بسیاری از نقاط جهان تأثیر می‌گذارند. هر زمان که دانشمندان از شبکه‌های بین‌المللی جدا می‌شوند، عواقب آن بسیار فراتر از مشاغل فردی گسترش می‌یابد. کل سیستم‌های تحقیقاتی از دید پنهان می‌مانند، نوآوری کند می‌شود و دانش ارزشمند در معرض خطر نادیده ماندن قرار می‌گیرد.
بنابراین، حفاظت از همکاری‌های علمی بین‌المللی صرفاً به معنای حمایت از پژوهشگران منفرد نیست، بلکه به معنای حفاظت از ظرفیت جمعی بشریت برای تولید دانش، حل چالش‌های جهانی و آموزش نسل بعدی دانشمندان است.
با نگاهی به بیش از سه دهه فعالیت پژوهشی، به عنوان یک دانشمند، یک رهبر پژوهشی و مدیر کل مرکز ملی تحقیقات سودان، به این باور رسیده‌ام که بزرگترین تهدید برای علم، کمبود استعداد یا ایده نیست، بلکه انزوای علمی است.
در سودان، این انزوا در خلاء پدید نیامد، بلکه طی سال‌ها و در نتیجه‌ی تصمیمات سیاسی، تحریم‌های بین‌المللی و بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی طولانی‌مدت کشور ایجاد شد.
وقتی سودان توسط ایالات متحده به عنوان حامی تروریسم دولتی تعیین شد، همکاری‌های علمی بین‌المللی به طور فزاینده‌ای دشوار شد. محدودیت‌های مالی، موانع معاملات بین‌المللی و سیاست‌های محتاطانه‌ای که بسیاری از مؤسسات، ناشران و سازمان‌های تأمین مالی اتخاذ کردند، موانعی ایجاد کرد که فراتر از سیاست گسترش یافت. اگرچه این اقدامات متوجه دولت بود، اما عواقب آن بر دوش محققان، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی منفردی بود که هیچ نقشی در شرایط سیاسی منجر به آنها نداشتند. نتیجه، انزوای تدریجی کل جامعه علمی از تبادل جهانی دانش بود.
علم زمانی شکوفا می‌شود که دانش، محققان و ایده‌ها بتوانند آزادانه از مرزها عبور کنند. در حالی که سیستم‌های علمی در چارچوب واقعیت‌های سیاسی عمل می‌کنند، دسترسی به دانش و همکاری علمی باید تا حد امکان باز و فراگیر باقی بماند. محافظت از تبادل علمی در برابر موانع سیاسی برای اطمینان از اینکه محققان با استعداد، در هر کجا که باشند، می‌توانند در رفع چالش‌های پیش روی بشریت مشارکت کنند، ضروری است.
دانش علمی زمانی رشد می‌کند که در فراسوی مرزها به اشتراک گذاشته شود. بنابراین، اطمینان از اینکه هر محققی فرصت مشارکت در این امر مشترک را دارد، نه تنها یک مسئولیت علمی، بلکه تعهدی به منافع عمومی جهانی و میراث علمی مشترک ما نیز هست. مهم‌ترین چالش‌های جهان، تغییرات اقلیمی، بیماری‌های همه‌گیر، امنیت غذایی، از بین رفتن تنوع زیستی و توسعه پایدار، نمی‌توانند توسط جوامع علمی منزوی حل شوند.
تجربه سودان نشان می‌دهد که برتری علمی تابع جغرافیا یا سیاست نیست. با وجود دهه‌ها انزوا، دانشمندان سودانی همچنان به تلاش‌های علمی جهانی کمک می‌کنند. یک نمونه قابل توجه ... دکتر بالگیس عثمان-الاشا شورای عالی محیط زیست و منابع طبیعی (HCENR)، که به عنوان نویسنده اصلی گزارش ارزیابی چهارم هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC) خدمت کرده است. کار IPCC با ... مورد تقدیر قرار گرفت. جایزه صلح نوبل 2007، به طور مشترک به IPCC و ال گور اهدا شد. 3۳˒۴ این دستاورد نشان می‌دهد که دانشمندان کشورهایی که با انزوای سیاسی و اقتصادی مواجه هستند، می‌توانند در صورت فراهم شدن فرصت مشارکت در همکاری‌های علمی بین‌المللی، سهم ارزشمندی در رفع چالش‌های جهانی داشته باشند. کنار گذاشتن دانشمندان به دلیل درگیری، تحریم‌ها یا موانع سیاسی، صرفاً به ضرر افراد نیست؛ بلکه جامعه جهانی را از دانشی که می‌تواند به رفع چالش‌هایی که همه ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، کمک کند، محروم می‌کند.
درباره کارهای ما بیشتر بدانید علم در دوران بحران.
عکس عمار نصیر on می Unsplash
رفع مسئولیت
اطلاعات، نظرات و توصیه‌های ارائه شده در وبلاگ‌های مهمان ما، متعلق به مشارکت‌کنندگان انفرادی است و لزوماً منعکس‌کننده ارزش‌ها و باورهای شورای بین‌المللی علوم نیست.
بیشتر بخوانید درباره مذاکرات پیمان آلودگی پلاستیک در آستانه تغییر
بیشتر بخوانید درباره جایزه Frontiers Planet، دوره پنجم - مهلت ارسال آثار تا ۱ نوامبر ۲۰۲۶
بیشتر بخوانید درباره ISC پس از حمله مرگبار، همبستگی خود را با آکادمی ملی علوم اوکراین مجدداً اعلام کرد
